Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP)
Hasan Baltalar
15 Temmuz 2008 Salı
405481 Görüntülenme
110 Yorum

Hepimiz hayatımızda bazı kararlar veririz. Bu kararlarda ne kadar başarılı olduğumuz, sonuçlar ile birlikte ortaya çıkar. İnsanlar kararlarını iki tür analizle verirler. Birincisi, sezgilerle yapılan otomatik analizdir. Çok hızlı gelişir ve genellikle objektif değildir. Karar vermenin ikinci yolu ise mantıksal analizdir ve muhakkak analitik bir yöntem gerektirir.

Bu yazımda size, sadece kâğıt-kalem (ve gerek duyarsanız bir hesap makinesi) kullanarak, Analitik Hiyerarşi Süreci’ni nasıl uygulayabileceğinizi anlatmaya çalışacağım. Amacım, kararlarınıza analitik bir yöntemle ulaşmanıza ve böylece daha doğru kararlar almanıza yardımcı olmaktır.

I. Giriş

A. Sezgisel Kararlardaki Sorunlar

Sezgisel analizle verilen kararlar genellikle objektif değildir. Çünkü bu kararlar bazı eğilimleri beraberinde taşır:

  • Topluluğa uyma eğilimi (Topluluğa aykırı düşmemeye çalışırız)
  • Statüko eğilimi (Mevcut durumu korumaya çalışırız)
  • Özgüven eğilimi (Kendimize duyduğumuz güven bizi yönlendirir)
  • Hüsn-ü kuruntu eğilimi (Önyargılarımız genellikle devrede olur)
  • Girdi eğilimi (Olaya etki eden şartları hesaba katmaya çalışırız)
  • Kanıt onaylama eğilimi (Ortadaki bulunan kanıtları görmezden gelemeyiz)

Sezgisel analizde çoğu zaman, bu eğilimlerin katkısı ile tüm alternatifleri hassas olarak incelemekten mahrum kalırız.

B. Analitik Hiyerarşi Süreci nedir?

Analitik Hiyerarşi Süreci, Russell ve Taylor tarafından yazılan Operations Management kitabındaki tanıma göre, karar alternatiflerinin çoklu kriterlere göre sıralanmasına ve seçim yapılmasına yarayan nicel bir yöntemdir.

Diğer bir deyimle Analitik Hiyerarşi Süreci; her bir karar alternatifini, karar vericinin kriterlerini yakalama derecesine göre sıralamak için rakamsal değerler geliştirme sürecidir.

Analitik Hiyerarşi Süreci; karar vericinin tüm kriterlerini yakalayan en iyi alternatifi seçmekle, “Hangisini seçeceğiz?” veya “En iyisi hangisidir?” sorularına cevap bulur. Aşağıdaki şema, bu analizin hiyerarşik yönünü anlatmaktadır.

b043i001.pngAnalitik Süreç Hiyerarşisi

Güncelleme (26 Şubat 2018): Analitik Hiyerarşi Süreci’nin hangi durumlarda tercih edilmesinin daha doğru olacağını anlattığım yeni yazımı buraya tıklayarak okuyabilirsiniz.

C. Analitik Hiyerarşi Süreci neyi kullanır?

  • Basit Matematik: Analitik Hiyerarşi Süreci, hepimizin bildiği temel matematiği kullanır. Bunlar dört işlem yani, toplama, çıkarma, çarpma ve bölmedir.
  • Kriter: Karar verici için önemli görünen (fiyat, kalite, mesafe, … gibi) herhangi bir şeydir.
  • Standart Tercih Tablosu: Her kriterin karar verici için ne kadar önem taşıdığını belirtmeye yarayan değerler içerir.

D. Standart Tercih Tablosu

Standart Tercih Tablosu tek sayılardan oluşan, aradaki çift sayıların da uzlaşma değerleri olarak kullanıldığı bir ölçek tablosudur.

Standart Tercih Tablosu
Önem DeğerleriDeğer Tanımları
1Eşit Önemde
3Biraz Daha Önemli (Az Üstünlük)
5Oldukça Önemli (Fazla Üstünlük)
7Çok Önemli (Çok Üstünlük)
9Son Derece Önemli (Kesin Üstünlük)
2, 4, 6 ve 8Ara Değerler (Uzlaşma Değerleri)

Standart Tercih Tablosu, iki alternatifin karşılaştırılması için makul bir zemin oluşturması amacıyla, Analitik Hiyerarşi Süreci’nde uzmanlaşmış araştırmacılar tarafından tanımlanmıştır.

II. Analitik Hiyerarşi Süreci nasıl çalıştırılır?

Analitik Hiyerarşi Süreci’nin nasıl çalıştırılacağına örnekler üzerinden bakalım:

1. Basit Örnek

Diyelim ki A ve B ürünü için iki kriterimiz var: Maliyet ve Kalite.

A’nın maliyeti 60 TL ve kalitesi ortalamanın üzerinde. B’nin maliyeti 15 TL ve kalitesi ortalama düzeyde. Hangisini tercih ederiz?

Maliyette B’nin A’ya çok üstünlükle, kalitede ise A’nın B’ye az üstünlükle tercih edileceği iki matris yapalım.

Maliyet
AB
A11/7
B71
Kalite
AB
A13
B1/31

Buradaki matrislerde, B’nin fiyatı A’nın fiyatına çok üstünlükle tercih edilmiş. B’nin A’ya üstünlüğü 7, bunun karşılığı ise 1/7. A’nın kalitesi de B’nin kalitesine az üstünlükle tercih edilmiş. A’nın B’ye üstünlüğü 3, bunun karşılığı ise 1/3.

Matrislere ilk bakışta, maliyet kriterini çok önemsediğimiz açıkça belli oluyor.

2. Karmaşık Örnek

Baltalar Mobilya firmasının, büyüyen üretim hacmi için yeni bir fabrika yeri seçmesi gerekiyor. Firma, yeni yerin seçiminde karar vermek için Analitik Hiyerarşi Süreci’ni kullanmak istiyor.

Baltalar Mobilya’nın kararına etki edecek 4 kriteri var: Emlâk fiyatı, tedarikçilere uzaklığı, o yerdeki işgücünün kalitesi ve işçilik maliyeti.

Firmanın karar vermesi gereken 3 yer alternatifi var: A, B ve C.

Emlâk Fiyatı
ABC
A131
B1/311/5
C151
Tedarikçi Yakınlığı
ABC
A161/3
B1/611/9
C391
İşgücü Rezervi
ABC
A11/31
B315
C11/51
İşgücü Maliyeti
ABC
A11/31/2
B313
C21/31

Bunlardan örnek olarak fiyat matrisini okuyalım: Emlâk fiyatı açısından A ve C yerleşimleri eşit önem verilerek tercih edilmiş, ancak B’ye göre daha üstün tutulmuş.

A. Hesaplamalar

Şimdi analitik hiyerarşi sürecinin nasıl hesaplandığına bakalım ve ikinci örneğimizde tercih matrisleri çıkarılan kriterlerden emlak fiyatı ile başlayalım.

1.Basamak

Önce her sütundaki değerleri alt alta toplayarak, sütun toplamlarını elde ediyoruz:

Emlâk Fiyatı
ABC
A131
+++
B1/311/5
+++
C151
===
7/3911/5

2.Basamak

Sonra bu değerleri aynı sütunun toplamına bölüyoruz. Yeni çıkan matriste, her sütunun toplamı 1’e eşit olacaktır.

Emlâk Fiyatı
ABC
A1÷7/3=3/73÷9=3/91÷11/5=5/11
+++
B1/3÷7/3=1/71÷9=1/9 1/5÷11/5=1/11
+++
C1÷7/3=3/75÷9=5/91÷11/5=5/11
===
111

3.Basamak

Sonra matematikteki basitliği ve tekdüzeliği korumak amacıyla, kesirleri ondalıklara dönüştürüyor ve her satırın toplamını üçe bölerek ortalamasını buluyoruz.

Emlâk Fiyatı
ABCSatır Ortalaması
A3/7~0,43+3/9~0,33+5/11~0,45=1,2165÷3=0,4055
+
B1/7~0,14+1/9~0,11+1/11~0,09=0,3449÷3=0,1150
+
C3/7~0,43+5/9~0,56+5/11~0,45=1,4387÷3=0,4796
=
1,0000

4.Basamak

Diğer 3 kriter için de ilk üç basamağı tekrar ederek satır ortalamalarını buluyor ve aşağıdaki matrise ulaşıyoruz.

YerleşimEmlâk
Fiyatı
Tedarikçi
Yakınlığı
İşgücü
Rezervi
İşgücü
Maliyeti
A0,40550,28190,18670,1593
B0,11500,05980,65550,5889
C0,47960,65830,15780,2519

5.Basamak

Şu ana kadar, seçilecek yer alternatiflerini elimizdeki kriterlere göre karşılaştırarak bir matrise ulaştık. Aynı yöntemi kullanarak, kriterlerin kendi aralarındaki önem sırasını da belirlememiz gerekiyor. Bunda da birinci basamakta olduğu gibi, standart tercih tablosundaki değerleri kullanarak ilk matrisimizi oluşturuyoruz.

Kriterler
Emlâk
Fiyatı
Tedarikçi
Yakınlığı
İşgücü
Rezervi
İşgücü
Maliyeti
Emlâk Fiyatı11/534
Tedarikçi Yakınlığı5197
İşgücü Rezervi1/31/911
İşgücü Maliyeti1/41/711

6.Basamak

Fabrika yeri seçiminde takip ettiğimiz ilk 4 basamağı, bu yeni matris için de tekrar ederek gördüğünüz tabloya ulaşıyoruz. Satır ortalamasına dikkat edelim.

Kriterler
Emlâk
Fiyatı
Tedarikçi
Yakınlığı
İşgücü
Rezervi
İşgücü
Maliyeti
Satır Ort.
Emlâk Fiyatı0,15190,13760,21430,30770,2029
Tedarikçi Yakınlığı0,75950,68780,64290,53850,6571
İşgücü Rezervi0,05060,07640,07140,07690,0689
İşgücü Maliyeti0,03800,09830,07140,07690,0711
=
1

Satır ortalamasını ayrı bir tablo olarak çıkardığımızda görüyoruz ki, fabrika yeri seçiminde bizim için tedarikçiye olan yakınlık net bir şekilde birinci sırada önemlidir. Onu emlâk fiyatı, işgücü maliyeti ve işgücü rezervi takip etmektedir.

KriterlerAğırlık
Emlâk Fiyatı0,2029
Tedarikçi Yakınlığı0,6571
İşgücü Rezervi0,0689
İşgücü Maliyeti0,0711

7.Basamak

En son basamağa geldik. Elimizde dördüncü ve altıncı basamakta ulaştığımız 2 adet matris var. Bir tanesi yer alternatiflerinin elimizdeki kriterler bazında aldığı önem puanını, diğeri ise kriterlerimizin kendi aralarındaki önem puanlarını, yani ağırlıklarını içeriyor.

YerleşimEmlâk
Fiyatı
Tedarikçi
Yakınlığı
İşgücü
Rezervi
İşgücü
Maliyeti
A0,40550,28190,18670,1593
B0,11500,05980,65550,5889
C0,47960,65830,15780,2519
X
KriterlerAğırlık
Emlâk Fiyatı0,2029
Tedarikçi Yakınlığı0,6571
İşgücü Rezervi0,0689
İşgücü Maliyeti0,0711

Yapacağımız son hesaplama yer alternatifleri matrisindeki her alternatifin, her kriter bazındaki değerini o kriterin ağırlık puanıyla çarparak bulunduğu satırı toplamak olacaktır.

A0,4055x0,2029+0,2819x0,6571+0,1867x0,0689+0,1593x0,0711=0,2917
B0,1150x0,2029+0,0598x0,6571+0,6555x0,0689+0,5889x0,0711=0,1497
C0,4796x0,2029+0,6583x0,6571+0,1578x0,0689+0,2519x0,0711=0,5586

Sonuç

YerleşimPuan
A0,2917% 29,17
B0,1497% 14,97
C0,5586% 55,86
Toplam1,000% 100,00

Hesaplamalarımızın sonunda, elimizdeki yer alternatiflerinin kendi arasında ağırlık kazandığını görüyoruz. Analitik Hiyerarşi Süreci ile sıralama baz alındığında, firmamızın yeni fabrika yeri olarak “C” alternatifini seçmesi gerekecektir.

III. Uygulamada Analitik Hiyerarşi Süreci

Analitik Hiyerarşi Süreci’nin gerçek hayatta birçok uygulama alanı mevcuttur. İş hayatında da bunun imkânı, fazlasıyla vardır. Bu yöntem,

  • ERP yazılımı seçimi
  • Proje ve portföy seçimi
  • Satıcı ve kaynak seçimi
  • Planlama ve bütçeleme
  • Pazar araştırma
  • Performans ve risk değerlendirme
  • Eğitim

ve daha birçok konuda analitik ve doğru karar vermemize yardımcı olacaktır.

IV. Analitik Hiyerarşi Süreci’nin Kullanılamayacağı Yerler

Karar verecek olan kişi seçim kriterlerini belirleyebildiği ve tercih sıralamalarını yapabildiği sürece, Analitik Hiyerarşi Süreci’nin kullanılamayacağı bir durum yoktur.

Kaynaklar
  • Russell & Taylor. “Operations Management” (2003) Prentice Hall
  • Smith & Bush & Schmoldt. “The Selection of Bridge Materials Utilizing the Analytical Hierarchy Process” (2003)
  • Saaty, Thomas L. “The Analytic Hierarchy Process” (1980) McGraw-Hill
  • Saaty, Thomas L. “Fundamentals of Decision Making and Priority Theory with the Analytic Hierarchy Process” (1994) RWS Publications
Dipnot: Bu makalem, Ahşap Teknik dergisinin Eskişehir’de düzenlediği Mobilya Sanayisinde İnovasyon Uygulamaları Semineri’nde bildiri olarak sunulmuştur.

Lütfen sitenin kullanım politikasına uyun ve kaynak göstermeksizin alıntı yapmayın.
 

Yorumlar

Gösterilen Yorumlar: 1 - 10 (Toplam: 110) | Sonraki | Son
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Murat’a
Yorum 110 (24 Mart 2018 16:34)
Her bir tesis türü ve her bir ürün çeşidi için AHP’yi münferiden uygulamak elbette söz konusu olabilir. Bunlardan çıkacak sonuçları da modeline yerleştirirsin. Nasıl bir model kurguladığını bilmediğimden, o kısma ait bir şey diyemiyorum.

Başarılar
Murat
Konuk
Comment
AHP’nin Yer Seçimi Problemlerinde Kullanılması
Yorum 109 (24 Mart 2018 15:20)
Merhaba Hocam,

Öncelikle diğer okuyucuların da belirttiği gibi, konuyu çok özgün ve anlaşılır biçimde anlatmışsınız; tebrik ederim.

Benim AHP’nin tesis yeri seçimi problemlerinde kullanılması ile ilgili bir sorum olacak. Soruma doğrudan cevap verebilir veya bir referans ya da kaynak önerebilirseniz çok sevinirim.

Lojistik tesislerin yer seçimini, bulanık hedef programlama ile modellemeye çalışıyorum. Öncesinde AHP ile modele girecek kriterleri belirlemem gerekiyor.

Literatürde gördüğüm çalışmaların neredeyse tamamında tek tip tesis için modelleme yapılmış. İlk başta AHP sistematiğine alt kriterlerle bunu aşabileceğimi düşündüm ama sizin de belirttiğiniz gibi 9 kriterden sonra başa çıkmak çok zorlaşıyor. Başa çıksak bile yüzlerce soruluk bir ankete cevap verecek kimseyi bulmak çok zor.

Çok uzatmadan müsaadenizle asıl soruma geleyim:

Birden fazla tip tesis (üretim ve depo), bir veya daha fazla ürün ve hatta olabilirse risk faktörünü eklemeye çalıştığım bir model var. Her bir tesis türü, her bir ürün çeşidi için AHP’yi münferiden uygulamak söz konusu olabilir mi? Yoksa önereceğiniz başka bir yöntem var mı? Aksi taktirde sadece depo yerlerini, ürün ve risk boyutunu dışarıda tutarak modellemek durumunda kalacak gibi gözüküyorum.

Umarım başınızı ağrıtmamışımdır. Şimdiden çok teşekkür ederim.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Görkem’e
Yorum 108 (10 Ocak 2018 12:23)
Beşinci basamakta, (bu kez kriterleri birbiri arasında ağırlıklandırmak için) birinci basamaktan başlayan işlemleri tekrarlıyoruz.

Buradaki değerler, hesaplama ila bulunan değerler değil birinci basamakta olduğu gibi bizim tayin ettiğimiz değerlerdir.
Görkem
Konuk
Comment
Analitik Hiyerarşi Süreci ve Kullanımı
Yorum 107 (10 Ocak 2018 05:54)
5. basamaktaki değerleri nasıl bulduğumuzu anlayamadım, yardımcı olabiliir misiniz?
Anonim
Konuk
Comment
Türkçe en güzel anlatım
Yorum 106 (30 Kasım 2017 21:35)
Size çok teşekkür ediyorum.

Yerli yabancı, şu ana kadar okuduğum en güzel anlatım. Sayenizde kendi durumuma nasıl uygulayabileceğimi çok iyi kavradım.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Cansu’ya
Yorum 105 (06 Ocak 2017 21:30)
Tarif ettiğiniz şey tam da Likert metodudur. Adı çok önemli değil, neticede son cümleniz doğru! Likert puanlarını dikkate alarak, standart tercih tablosuna uygun ağırlıklandırma yapmalısınız.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Mehmet Numan’a
Yorum 104 (06 Ocak 2017 21:27)
Öncekilerde adayları kriterlere göre ağırlıklandırdıktan sonra, beşinci basamakta bu kez kriterleri kendi aralarında ağırlıklandırmaya başlıyoruz. Kafanız orada karışmış olmalı. İzlediğimiz yol aynıdır.
Cansu
Konuk
Comment
Anket
Yorum 103 (06 Ocak 2017 13:57)
Hocam Likert ölçeği değil, ben ifade edemedim. Meselâ S1 sorum için 5 puan verilmiş, S2 sorum için 7 puan. Bu şekilde 10 puan üzerinden anket uyguladık. Bunları matrise çevirmek için, standart tercih tablosundan kendim puanlama mı yapmalıyım?
Mehmet Numan
Konuk
Comment
Anlamadım
Yorum 102 (06 Ocak 2017 00:48)
Hocam beşinci basamaktaki değerleri tekrar nasıl elde ettik, anlamadım. Yardımcı olur musunuz?
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Cansu’ya
Yorum 101 (05 Ocak 2017 20:58)
Merhaba,

Bahsettiğiniz puanlamaya “Likert Ölçeği” denilir. Uğraşılırsa, Likert’ten AHP’ye dönüşüm yapılabilir ama küsüratların etkisiyle hassasiyet kaybolacaktır. AHP’nin kendi metodolojisine göre yeniden ağırlıklandırma yapılmasını öneririm.
Gösterilen Yorumlar: 1 - 10 (Toplam: 110) | Sonraki | Son

Yorumunuzla katkıda bulunun

  • Bilgi girilmesi zorunlu alanlar * ile işaretlenmiştir.
  • E-Posta adresiniz yayınlanmayacak ve aramızda kalacaktır.
  • Yorumunuz içinde, lütfen bağlantı (link) kullanmayınız.