Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP)
Hasan Baltalar
15 Temmuz 2008 Salı
129491 Görüntülenme
51 Yorum

Hepimiz hayatımızda bazı kararlar veririz. Bu kararlarda ne kadar başarılı olduğumuz, sonuçlar ile birlikte ortaya çıkar. İnsanlar kararlarını iki tür analizle verirler. Birincisi, sezgilerle yapılan otomatik analizdir. Çok hızlı gelişir ve genellikle objektif değildir. Karar vermenin ikinci yolu ise mantıksal analizdir ve muhakkak analitik bir yöntem gerektirir.

Bu yazımda size, sadece kâğıt-kalem (ve gerek duyarsanız bir hesap makinesi) kullanarak, Analitik Hiyerarşi Süreci’ni nasıl uygulayabileceğinizi anlatmaya çalışacağım. Amacım, kararlarınıza analitik bir yöntemle ulaşmanıza ve böylece daha doğru kararlar almanıza yardımcı olmaktır.

I. Giriş

A. Sezgisel kararlardaki sorunlar

Sezgisel analizle verilen kararlar genellikle objektif değildir. Çünkü bu kararlar bazı eğilimleri beraberinde taşır:

  • Topluluğa uyma eğilimi (Topluluğa aykırı düşmemeye çalışırız)
  • Statüko eğilimi (Mevcut durumu korumaya çalışırız)
  • Özgüven eğilimi (Kendimize duyduğumuz güven bizi yönlendirir)
  • Hüsn-ü kuruntu eğilimi (Önyargılarımız genellikle devrede olur)
  • Girdi eğilimi (Olaya etki eden şartları hesaba katmaya çalışırız)
  • Kanıt onaylama eğilimi (Ortadaki bulunan kanıtları görmezden gelemeyiz)

Sezgisel analizde çoğu zaman, bu eğilimlerin katkısı ile tüm alternatifleri hassas olarak incelemekten mahrum kalırız.

B. Analitik Hiyerarşi Süreci nedir?

Analitik Hiyerarşi Süreci, Russell ve Taylor tarafından yazılan Operations Management kitabındaki tanıma göre, karar alternatiflerinin çoklu kriterlere göre sıralanmasına ve seçim yapılmasına yarayan nicel bir yöntemdir.

Diğer bir deyimle Analitik Hiyerarşi Süreci; her bir karar alternatifini, karar vericinin kriterlerini yakalama derecesine göre sıralamak için rakamsal değerler geliştirme sürecidir.

Analitik Hiyerarşi Süreci; karar vericinin tüm kriterlerini yakalayan en iyi alternatifi seçmekle, “Hangisini seçeceğiz?” veya “En iyisi hangisidir?” sorularına cevap bulur. Aşağıdaki şema, bu analizin hiyerarşik yönünü anlatmaktadır.

Resim
Analitik Süreç Hiyerarşisi

C. Analitik Hiyerarşi Süreci neyi kullanır?

  • Basit Matematik: Analitik Hiyerarşi Süreci, hepimizin bildiği temel matematiği kullanır. Bunlar dört işlem yani, toplama, çıkarma, çarpma ve bölmedir.
  • Kriter: Karar verici için önemli görünen (fiyat, kalite, mesafe, … gibi) herhangi bir şeydir.
  • Standart Tercih Tablosu: Her kriterin karar verici için ne kadar önem taşıdığını belirtmeye yarayan değerler içerir.

D. Standart Tercih Tablosu

Standart Tercih Tablosu tek sayılardan oluşan, aradaki çift sayıların da uzlaşma değerleri olarak kullanıldığı bir ölçek tablosudur.

Resim
Standart Tercih Tablosu

Standart Tercih Tablosu, iki alternatifin karşılaştırılması için makul bir zemin oluşturması amacıyla, Analitik Hiyerarşi Süreci’nde uzmanlaşmış araştırmacılar tarafından tanımlanmıştır.

II. Analitik Hiyerarşi Süreci nasıl çalıştırılır?

Analitik Hiyerarşi Süreci’nin nasıl çalıştırılacağına örnekler üzerinden bakalım:

1. Basit Örnek

Diyelim ki A ve B ürünü için iki kriterimiz var: Maliyet ve Kalite.

A’nın maliyeti 60YTL ve kalitesi ortalamanın üzerinde. B’nin maliyeti 15YTL ve kalitesi ortalama düzeyde. Hangisini tercih ederiz?

Maliyette B’nin A’ya çok üstünlükle, kalitede ise A’nın B’ye az üstünlükle tercih edileceği iki matris yapalım.

Resim
 

Buradaki matrislerde, B’nin fiyatı A’nın fiyatına çok üstünlükle tercih edilmiş. B’nin A’ya üstünlüğü 7, bunun karşılığı ise 1/7. A’nın kalitesi de B’nin kalitesine az üstünlükle tercih edilmiş. A’nın B’ye üstünlüğü 3, bunun karşılığı ise 1/3.

Matrislere ilk bakışta, maliyet kriterini çok önemsediğimiz açıkça belli oluyor.

2. Karmaşık Örnek

Baltalar Mobilya firmasının, büyüyen üretim hacmi için yeni bir fabrika yeri seçmesi gerekiyor. Firma, yeni yerin seçiminde karar vermek için Analitik Hiyerarşi Süreci’ni kullanmak istiyor.

Baltalar Mobilya’nın kararına etki edecek 4 kriteri var: Emlâk fiyatı, tedarikçilere uzaklığı, o yerdeki işgücünün kalitesi ve işçilik maliyeti.

Firmanın karar vermesi gereken 3 yer alternatifi var: A, B ve C.

Resim
 

Bunlardan örnek olarak fiyat matrisini okuyalım: Emlâk fiyatı açısından A ve C yerleşimleri eşit önem verilerek tercih edilmiş, ancak B’ye göre daha üstün tutulmuş.

A. Hesaplamalar

Şimdi analitik hiyerarşi sürecinin nasıl hesaplandığına bakalım ve ikinci örneğimizde tercih matrisleri çıkarılan kriterlerden emlak fiyatı ile başlayalım.

1.Basamak

Önce her sütundaki değerleri alt alta toplayarak, sütun toplamlarını elde ediyoruz:

Resim
 

2.Basamak

Sonra bu değerleri aynı sütunun toplamına bölüyoruz. Yeni çıkan matriste, her sütunun toplamı 1’e eşit olacaktır.

Resim
 

3.Basamak

Sonra matematikteki basitliği ve tekdüzeliği korumak amacıyla, kesirleri ondalıklara dönüştürüyor ve her satırın toplamını üçe bölerek ortalamasını buluyoruz.

Resim
 

4.Basamak

Diğer 3 kriter için de ilk üç basamağı tekrar ederek satır ortalamalarını buluyor ve aşağıdaki matrise ulaşıyoruz.

Resim
 

5.Basamak

Şu ana kadar, seçilecek yer alternatiflerini elimizdeki kriterlere göre karşılaştırarak bir matrise ulaştık. Aynı yöntemi kullanarak, kriterlerin kendi aralarındaki önem sırasını da belirlememiz gerekiyor. Bunda da birinci basamakta olduğu gibi, standart tercih tablosundaki değerleri kullanarak ilk matrisimizi oluşturuyoruz.

Resim
 

6.Basamak

Fabrika yeri seçiminde takip ettiğimiz ilk 4 basamağı, bu yeni matris için de tekrar ederek gördüğünüz tabloya ulaşıyoruz. Satır ortalamasına dikkat edelim.

Resim
 

Satır ortalamasını ayrı bir tablo olarak çıkardığımızda görüyoruz ki, fabrika yeri seçiminde bizim için tedarikçiye olan yakınlık net bir şekilde birinci sırada önemlidir. Onu emlâk fiyatı, işgücü maliyeti ve işgücü rezervi takip etmektedir.

Resim
 

7.Basamak

En son basamağa geldik. Elimizde dördüncü ve altıncı basamakta ulaştığımız 2 adet matris var. Bir tanesi yer alternatiflerinin elimizdeki kriterler bazında aldığı önem puanını, diğeri ise kriterlerimizin kendi aralarındaki önem puanlarını, yani ağırlıklarını içeriyor.

Resim
 

Yapacağımız son hesaplama yer alternatifleri matrisindeki her alternatifin, her kriter bazındaki değerini o kriterin ağırlık puanıyla çarparak bulunduğu satırı toplamak olacaktır.

Resim
 

Sonuç

Resim
 

Hesaplamalarımızın sonunda, elimizdeki yer alternatiflerinin kendi arasında ağırlık kazandığını görüyoruz. Analitik Hiyerarşi Süreci ile sıralama baz alındığında, firmamızın yeni fabrika yeri olarak “C” alternatifini seçmesi gerekecektir.

III. Uygulamada Analitik Hiyerarşi Süreci

Analitik Hiyerarşi Süreci’nin gerçek hayatta birçok uygulama alanı mevcuttur. İş hayatında da bunun imkânı, fazlasıyla vardır. Bu yöntem;

  • ERP yazılımı seçimi,
  • Proje ve portföy seçimi,
  • Satıcı ve kaynak seçimi,
  • Planlama ve bütçeleme,
  • Pazar araştırma,
  • Performans ve risk değerlendirme,
  • Eğitim,

ve daha birçok konuda analitik ve doğru karar vermemize yardımcı olacaktır.

IV. Profesyonel anlamda Analitik Hiyerarşi Süreci

Resim
Expert Choice Yazılımı

Expert Choice firması, tasarımını yaptığı Analitik Hiyerarşi Süreci uygulama yazılımı ile müşterilerine profesyonel hizmet vermektedir. Yazılım hakkında geniş bilgi için firmanın internet sitesine (http://www.expertchoice.com) bakılabilir.

Firmanın hizmet verdiği müşterilerden bazıları şunlardır:

  • GM - Ford - Ferrari
  • Merck - Trubion
  • BP - Chevron
  • 3M - Jarden
  • HP - IBM
  • NASA - NATO

 

V. Analitik Hiyerarşi Süreci’nin kullanılamayacağı yerler

Karar verecek olan kişi seçim kriterlerini belirleyebildiği ve tercih sıralamalarını yapabildiği sürece, Analitik Hiyerarşi Süreci’nin kullanılamayacağı bir durum yoktur.

Kaynaklar

  • Roberta S. Russell & Bernard W. Taylor III, Operations Management 4th Edition, Upper Saddle River - New Jersey, Prentice Hall, 2003.
  • Robert L. Smith & Robert J. Bush & Daniel L. Schmoldt, The Selection of Bridge Materials Utilizing the Analytical Hierarchy Process, 2003.
  • T. L. Saaty, The Analytic Hierarchy Process, McGraw-Hill, 1980.
  • T. L. Saaty, Fundamentals of Decision Making and Priority Theory with the Analytic Hierarchy Process, RWS Publications, Pittsburgh, 1994.
  • Expert Choice Client List (http://expertchoice.com/customers)

Bu makalem, Ahşap Teknik dergisinin Eskişehir’de düzenlediği Mobilya Sanayisinde İnovasyon Uygulamaları Semineri’nde bildiri olarak sunulmuştur.


Lütfen sitenin kullanım politikasına uyunuz ve kaynak göstermeksizin alıntı yapmayınız.
 

İlgili Diğer Yazılar

 

Yorumlar

Gösterilen Yorumlar: 1 - 10 (Toplam: 51) | Sonraki | Son
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Geometrik Ortalama (Cevap)
Yorum 51 (07 Mayıs 2015 09:51)
Merhaba Şule Hanım,

Her anket sahibine ait bir matris oluşturacaksın. Her birinde normal tutarsızlık oranını yakaladıktan sonra, tüm matrislerin aynı adresteki hücrelerini geometrik ortalamaya tabi tutarak tek matrise indirgeyeceksin.

Başarılar
Şule
Konuk
Comment
Geometrik Ortalama
Yorum 50 (06 Mayıs 2015 23:23)
Merhaba Hocam,

Elimde 30 anket, 52 ikili karşılaştırma var, fakat bundan sonrası için ne yapmam gerektiğini bilmiyorum. Geometrik ortalamasını nasıl alıcam? Örneğin, bir ikili karşılaştırmada x ile y karşılaştırılırken X tarafında 7 var, başka bir y ile z karşılaştırmada z tarafında 5 var. Yani geometrik ortalamayı nasıl alıp matrisi nasıl oluşturabilirim?
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Kriterleri Tekrar Ağırlıklandırma
Yorum 49 (03 Nisan 2015 10:29)
Merhaba Selin Hanım,

Uzmanlar tarafından ağırlıklandırılan kriterlerin ortalama ile neden tekrar karşılaştırılıp ağırlıklandırılacağını anlayamadım. Problemi şekil desteği ile ve e-posta yoluyla anlatırsan yardımcı olmaya çalışayım.

Selâmlar
Selin Canıtez
Konuk
Comment
AHP’de birden fazla karar vericinin kriterleri ağırlıklandırması
Yorum 48 (02 Nisan 2015 22:42)
Hocam merhaba,

Ben tez çalışmamda AHP ile yer seçimine dönük bir çalışma yaptım. Belirlediğim kriterler konuyla ilgili uzmanlar tarafından toplamı yüz olacak şekilde ağırlıklandırıldı. Size sormak istediğim konu, bundan sonraki aşamada ağırlıklandırılan her bir kriterin aritmetik ortalaması alınarak ikili karşılaştırma matrisi oluşturulabilinir mi?

Yardımınız için şimdiden teşekkür ederim.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Tutarlılık Sorunuz
Yorum 47 (30 Mart 2015 17:59)
Merhaba Gülçin Hanım,

Metodolojide geçen kavram “Tutarsızlık Oranı”dır. O nedenle yüksek değil, düşük olması beklenir. Negatif de olmaz. Asgari sıfır olabilir.

İlginiz için teşekkür ederim.
Gülçin
Konuk
Comment
Tutarlılık
Yorum 46 (24 Mart 2015 20:25)
Merhaba, öncelikle paylaşımınız için teşekkür ederim.

Benim şöyle bir sorum var: Tutarlılık oranının büyük çıkması iyi bir şey değil mi? Neden oranın 0,1’den küçük olması isteniyor? Bir de tutarlılık işlemlerinde eksi çıkma durumu olamaz değil mi?
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Tutarsızlık Oranı
Yorum 45 (05 Eylül 2014 23:20)
Merhaba Ayşe Hanım,

Tutarsızlık Oranı’na, sürecin dört işlemle yapılabilirliğini göstermek adına (daha karmaşık olmaması için) bilerek yer vermedim. Konu araştırılarak öğrenilebilir.

Yerel ve genel ağırlık oranı kavramlarını duymadım. Sürecin kullanıldığı duruma göre belirlenmiş özel hesaplamalar olabilir.
Ayşe Durgun
Konuk
Comment
Tutarlılık Oranı
Yorum 44 (05 Eylül 2014 11:23)
Merhaba Hocam, makalenizi okudum ve çok net şekilde anladım. Fakat takıldığım bir yer var.

Tutarlılık Oranı’nın nasıl hesaplandığını anlayamadım. Bir de bazı makalelerde yerel ağırlık ve genel ağırlık şekilde oranlar var. Onlar hakkında da bilgi verir misiniz?

Teşekkür ederim, iyi çalışmalar.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Birden Fazla Karar Verici Konusu
Yorum 43 (31 Mart 2014 14:16)
Merhaba Çağrı,

Tüm katılımcılar ikili karşılaştırmayı tek tek yapmalı ve matrisin her hücresindeki değerlerin geometrik ortalaması alınarak tek yargıya indirilmelidir.

Başarılar
Çağrı
Konuk
Comment
AHP’de birden fazla karar verici
Yorum 42 (31 Mart 2014 10:19)
Hocam merhabalar,

Ben yüksek lisans tezim için AHP yöntemini kullanıyorum. 30 kişiye kritlerleri karşılaştırttım. Ancak elde ettiğim verileri nasıl birleştireceğimi bulamıyorum. 30 kişiye ayrı ayrı 30 AHP uygulanıp çıkan 30 farklı sıralamayı tek bir sıralamaya mı çevrilmeli; yoksa 30 pairwise comparison bir taneye düşürülüp AHP bir kez mi uygulanmalı? Ve bu birleştirmeler nasıl yapılabilir?

Yardımcı olabilirseniz çok memnun olurum. Teşekkürler.
Gösterilen Yorumlar: 1 - 10 (Toplam: 51) | Sonraki | Son

Yorumunuzla katkıda bulunun

  • Bilgi girilmesi zorunlu alanlar * ile işaretlenmiştir.
  • E-Posta adresiniz yayınlanmayacak ve aramızda kalacaktır.
  • Yorumunuz içinde, lütfen bağlantı (link) kullanmayınız.