Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP)
Hasan Baltalar
15 Temmuz 2008 Salı
211114 Görüntülenme
87 Yorum

Hepimiz hayatımızda bazı kararlar veririz. Bu kararlarda ne kadar başarılı olduğumuz, sonuçlar ile birlikte ortaya çıkar. İnsanlar kararlarını iki tür analizle verirler. Birincisi, sezgilerle yapılan otomatik analizdir. Çok hızlı gelişir ve genellikle objektif değildir. Karar vermenin ikinci yolu ise mantıksal analizdir ve muhakkak analitik bir yöntem gerektirir.

Bu yazımda size, sadece kâğıt-kalem (ve gerek duyarsanız bir hesap makinesi) kullanarak, Analitik Hiyerarşi Süreci’ni nasıl uygulayabileceğinizi anlatmaya çalışacağım. Amacım, kararlarınıza analitik bir yöntemle ulaşmanıza ve böylece daha doğru kararlar almanıza yardımcı olmaktır.

I. Giriş

A. Sezgisel Kararlardaki Sorunlar

Sezgisel analizle verilen kararlar genellikle objektif değildir. Çünkü bu kararlar bazı eğilimleri beraberinde taşır:

  • Topluluğa uyma eğilimi (Topluluğa aykırı düşmemeye çalışırız)
  • Statüko eğilimi (Mevcut durumu korumaya çalışırız)
  • Özgüven eğilimi (Kendimize duyduğumuz güven bizi yönlendirir)
  • Hüsn-ü kuruntu eğilimi (Önyargılarımız genellikle devrede olur)
  • Girdi eğilimi (Olaya etki eden şartları hesaba katmaya çalışırız)
  • Kanıt onaylama eğilimi (Ortadaki bulunan kanıtları görmezden gelemeyiz)

Sezgisel analizde çoğu zaman, bu eğilimlerin katkısı ile tüm alternatifleri hassas olarak incelemekten mahrum kalırız.

B. Analitik Hiyerarşi Süreci nedir?

Analitik Hiyerarşi Süreci, Russell ve Taylor tarafından yazılan Operations Management kitabındaki tanıma göre, karar alternatiflerinin çoklu kriterlere göre sıralanmasına ve seçim yapılmasına yarayan nicel bir yöntemdir.

Diğer bir deyimle Analitik Hiyerarşi Süreci; her bir karar alternatifini, karar vericinin kriterlerini yakalama derecesine göre sıralamak için rakamsal değerler geliştirme sürecidir.

Analitik Hiyerarşi Süreci; karar vericinin tüm kriterlerini yakalayan en iyi alternatifi seçmekle, “Hangisini seçeceğiz?” veya “En iyisi hangisidir?” sorularına cevap bulur. Aşağıdaki şema, bu analizin hiyerarşik yönünü anlatmaktadır.

Resim
Analitik Süreç Hiyerarşisi

C. Analitik Hiyerarşi Süreci neyi kullanır?

  • Basit Matematik: Analitik Hiyerarşi Süreci, hepimizin bildiği temel matematiği kullanır. Bunlar dört işlem yani, toplama, çıkarma, çarpma ve bölmedir.
  • Kriter: Karar verici için önemli görünen (fiyat, kalite, mesafe, … gibi) herhangi bir şeydir.
  • Standart Tercih Tablosu: Her kriterin karar verici için ne kadar önem taşıdığını belirtmeye yarayan değerler içerir.

D. Standart Tercih Tablosu

Standart Tercih Tablosu tek sayılardan oluşan, aradaki çift sayıların da uzlaşma değerleri olarak kullanıldığı bir ölçek tablosudur.

Resim
Standart Tercih Tablosu

Standart Tercih Tablosu, iki alternatifin karşılaştırılması için makul bir zemin oluşturması amacıyla, Analitik Hiyerarşi Süreci’nde uzmanlaşmış araştırmacılar tarafından tanımlanmıştır.

II. Analitik Hiyerarşi Süreci nasıl çalıştırılır?

Analitik Hiyerarşi Süreci’nin nasıl çalıştırılacağına örnekler üzerinden bakalım:

1. Basit Örnek

Diyelim ki A ve B ürünü için iki kriterimiz var: Maliyet ve Kalite.

A’nın maliyeti 60YTL ve kalitesi ortalamanın üzerinde. B’nin maliyeti 15YTL ve kalitesi ortalama düzeyde. Hangisini tercih ederiz?

Maliyette B’nin A’ya çok üstünlükle, kalitede ise A’nın B’ye az üstünlükle tercih edileceği iki matris yapalım.

Resim
 

Buradaki matrislerde, B’nin fiyatı A’nın fiyatına çok üstünlükle tercih edilmiş. B’nin A’ya üstünlüğü 7, bunun karşılığı ise 1/7. A’nın kalitesi de B’nin kalitesine az üstünlükle tercih edilmiş. A’nın B’ye üstünlüğü 3, bunun karşılığı ise 1/3.

Matrislere ilk bakışta, maliyet kriterini çok önemsediğimiz açıkça belli oluyor.

2. Karmaşık Örnek

Baltalar Mobilya firmasının, büyüyen üretim hacmi için yeni bir fabrika yeri seçmesi gerekiyor. Firma, yeni yerin seçiminde karar vermek için Analitik Hiyerarşi Süreci’ni kullanmak istiyor.

Baltalar Mobilya’nın kararına etki edecek 4 kriteri var: Emlâk fiyatı, tedarikçilere uzaklığı, o yerdeki işgücünün kalitesi ve işçilik maliyeti.

Firmanın karar vermesi gereken 3 yer alternatifi var: A, B ve C.

Resim
 

Bunlardan örnek olarak fiyat matrisini okuyalım: Emlâk fiyatı açısından A ve C yerleşimleri eşit önem verilerek tercih edilmiş, ancak B’ye göre daha üstün tutulmuş.

A. Hesaplamalar

Şimdi analitik hiyerarşi sürecinin nasıl hesaplandığına bakalım ve ikinci örneğimizde tercih matrisleri çıkarılan kriterlerden emlak fiyatı ile başlayalım.

1.Basamak

Önce her sütundaki değerleri alt alta toplayarak, sütun toplamlarını elde ediyoruz:

Resim
 

2.Basamak

Sonra bu değerleri aynı sütunun toplamına bölüyoruz. Yeni çıkan matriste, her sütunun toplamı 1’e eşit olacaktır.

Resim
 

3.Basamak

Sonra matematikteki basitliği ve tekdüzeliği korumak amacıyla, kesirleri ondalıklara dönüştürüyor ve her satırın toplamını üçe bölerek ortalamasını buluyoruz.

Resim
 

4.Basamak

Diğer 3 kriter için de ilk üç basamağı tekrar ederek satır ortalamalarını buluyor ve aşağıdaki matrise ulaşıyoruz.

Resim
 

5.Basamak

Şu ana kadar, seçilecek yer alternatiflerini elimizdeki kriterlere göre karşılaştırarak bir matrise ulaştık. Aynı yöntemi kullanarak, kriterlerin kendi aralarındaki önem sırasını da belirlememiz gerekiyor. Bunda da birinci basamakta olduğu gibi, standart tercih tablosundaki değerleri kullanarak ilk matrisimizi oluşturuyoruz.

Resim
 

6.Basamak

Fabrika yeri seçiminde takip ettiğimiz ilk 4 basamağı, bu yeni matris için de tekrar ederek gördüğünüz tabloya ulaşıyoruz. Satır ortalamasına dikkat edelim.

Resim
 

Satır ortalamasını ayrı bir tablo olarak çıkardığımızda görüyoruz ki, fabrika yeri seçiminde bizim için tedarikçiye olan yakınlık net bir şekilde birinci sırada önemlidir. Onu emlâk fiyatı, işgücü maliyeti ve işgücü rezervi takip etmektedir.

Resim
 

7.Basamak

En son basamağa geldik. Elimizde dördüncü ve altıncı basamakta ulaştığımız 2 adet matris var. Bir tanesi yer alternatiflerinin elimizdeki kriterler bazında aldığı önem puanını, diğeri ise kriterlerimizin kendi aralarındaki önem puanlarını, yani ağırlıklarını içeriyor.

Resim
 

Yapacağımız son hesaplama yer alternatifleri matrisindeki her alternatifin, her kriter bazındaki değerini o kriterin ağırlık puanıyla çarparak bulunduğu satırı toplamak olacaktır.

Resim
 

Sonuç

Resim
 

Hesaplamalarımızın sonunda, elimizdeki yer alternatiflerinin kendi arasında ağırlık kazandığını görüyoruz. Analitik Hiyerarşi Süreci ile sıralama baz alındığında, firmamızın yeni fabrika yeri olarak “C” alternatifini seçmesi gerekecektir.

III. Uygulamada Analitik Hiyerarşi Süreci

Analitik Hiyerarşi Süreci’nin gerçek hayatta birçok uygulama alanı mevcuttur. İş hayatında da bunun imkânı, fazlasıyla vardır. Bu yöntem,

  • ERP yazılımı seçimi
  • Proje ve portföy seçimi
  • Satıcı ve kaynak seçimi
  • Planlama ve bütçeleme
  • Pazar araştırma
  • Performans ve risk değerlendirme
  • Eğitim

ve daha birçok konuda analitik ve doğru karar vermemize yardımcı olacaktır.

IV. Analitik Hiyerarşi Süreci’nin Kullanılamayacağı Yerler

Karar verecek olan kişi seçim kriterlerini belirleyebildiği ve tercih sıralamalarını yapabildiği sürece, Analitik Hiyerarşi Süreci’nin kullanılamayacağı bir durum yoktur.

Kaynaklar

  • Roberta S Russell & Bernard W. Taylor III, Operations Management 4th Edition, Upper Saddle River - New Jersey, Prentice Hall, 2003.
  • Robert L Smith & Robert J Bush & Daniel L Schmoldt, The Selection of Bridge Materials Utilizing the Analytical Hierarchy Process, 2003.
  • T L Saaty, The Analytic Hierarchy Process, McGraw-Hill, 1980.
  • T L Saaty, Fundamentals of Decision Making and Priority Theory with the Analytic Hierarchy Process, RWS Publications, Pittsburgh, 1994.

Bu makalem, Ahşap Teknik dergisinin Eskişehir’de düzenlediği Mobilya Sanayisinde İnovasyon Uygulamaları Semineri’nde bildiri olarak sunulmuştur.


Lütfen sitenin kullanım politikasına uyunuz ve kaynak göstermeksizin alıntı yapmayınız.
 

İlgili Diğer Yazılar

 

Yorumlar

Gösterilen Yorumlar: 1 - 10 (Toplam: 87) | Sonraki | Son
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Dızooo’ya
Yorum 87 (27 Temmuz 2016 15:42)
AHP için tasarlanan bazı yazılımlar var. Bu işi internet üzerinden yapan uygulamalar da mevcut. Araştırabilirsiniz.

Öte yandan ofis yazılımlarının tablolamama uygulamaları ile de bu yapılabilir.
Dızooo
Konuk
Comment
Analitik Hiyerarşi Süreci ve Kullanımı
Yorum 86 (27 Temmuz 2016 14:12)
Hocam, Otomatik hesaplayan bir program var mı? Saygılar.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Şeyma’ya
Yorum 85 (07 Haziran 2016 04:09)
Hesaplamalarında bir hata yapmış olmalısın.
Şeyma
Konuk
Comment
AHP
Yorum 84 (07 Haziran 2016 03:05)
İyi günler hocam. Toplamda 13 anketimin geometrik ortalamasını aldım ve 14 matrisim var. Ve bu oluşan matrislerde bazı sutunlar 3240 gibi rakamlar çıktı. Bundan sonra napmalıyım sizce? Kafam çok karıştı, yardımcı olursanız çok sevinirim.
Mustafa
Konuk
Comment
Teşekkürler
Yorum 83 (02 Haziran 2016 17:27)
Çok teşekkürler hocam, İyi günler.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Mustafa Bey’e
Yorum 82 (02 Haziran 2016 13:56)
Tutarsızlığın sebebi, kriter sayısının fazlalığı olamaz. Bu, ankete katılanların ağırlıklandırmada tutarsız görüş belirttikleri anlamına gelir. Tutarsızlık oranının, her anket katılanı bazında hesaplanması ve %10’u geçenlerin anketi yeniden doldurmalarını sağlamak gerekir.
Mustafa
Konuk
Comment
Anket Sorularının Puanlandırılması
Yorum 81 (02 Haziran 2016 12:26)
Hocam merhaba,

Pazarlama ile ilgili bir anket çalışması yapıyoruz. Anket soru ve kategorilerinin puan ağırlıklarını AHP ile bulmaya çalışıyoruz. Toplam 7 kategori ve her kategoride 5–9 arası soru var. AHP ile ağırlıklandırma yaptıktan sonra yaptığımız tutarlılık analizinde, tutarlı olmadığı ortaya çıktı. Bunun sebebi kriter sayısının fazla olması mıdır?
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Ahmet’e
Yorum 80 (29 Mayıs 2016 17:42)
Anket sayısı, AHP ile ilgili bir parametre değildir. Kanaatimce, anket sayısını belirlemeyle ilgili istatistik bilgilerini araştırman yerinde olur.
Ahmet
Konuk
Comment
Anket Sayısı Hesaplama
Yorum 79 (29 Mayıs 2016 14:11)
Hocam Merhaba,

Anket sayısı nasıl hesaplanıyor acaba? Meselâ elimde 4 kriter 3 alternatif var diyelim. Kaç anket yapmam gerekiyor?

Teşekkür ederim.
Hasan Baltalar
Üye
Comment
Şeyma’ya
Yorum 78 (19 Nisan 2016 23:10)
Evet Şeyma, dediğin gibi yapacaksın.
Gösterilen Yorumlar: 1 - 10 (Toplam: 87) | Sonraki | Son

Yorumunuzla katkıda bulunun

  • Bilgi girilmesi zorunlu alanlar * ile işaretlenmiştir.
  • E-Posta adresiniz yayınlanmayacak ve aramızda kalacaktır.
  • Yorumunuz içinde, lütfen bağlantı (link) kullanmayınız.